Bieszczadzkie rezerwaty

Bieszczadzkie rezerwaty

W Bieszczadach występuje bardzo wiele gatunków roślin, które podlegają ścisłej ochronie. Dlatego najcenniejsze obiekty przyrodnicze tych gór i Pogórza Bieszczadzkiego zostały objęte ochroną w rozlicznych rezerwatach:

  • rezerwat faunistyczny i krajobrazowy „Krywe” – swoim obszarem, o powierzchni 511,73 ha, obejmuje fragment doliny Sanu, na którym występuje bardzo rzadki w Polsce wąż Eskulapa. Jest on największym gadem w naszym kraju;
  • rezerwat krajobrazowy „Sine Wiry” – drugi pod względem powierzchni – 450,49 ha – rezerwat w polskich Bieszczadach. Obejmuje on pewien odcinek doliny Wetliny z otaczającymi go stokami porośniętymi buczynami;
  • rezerwat krajobrazowy „Przołom Osławy pod Duszatynem” – obejmuje swym obszarem (322,45 ha) najpiękniejszy odcinek Osławy, zwany Łokciem, który porośnięty jest reglową buczyną karpacką;
  • rezerwat leśny „Hulskie” im. Stefana Myczkowskiego – zajmuje obszar naturalnej puszczy karpackiej (189,87 ha) na stokach Otrytu, chroniąc duże ssaki i drapieżniki, takie jak: niedźwiedzie brunatne, rysie, wilki, orły przednie i orliki;
  • rezerwat krajobrazowy „Nad Jeziorem Myczkowieckim” – obejmuje część masywu Berda z cennymi zespołami roślinnymi (w sumie 164,17 ha). Ścisłej ochronie podlegają tu dość słabo zmienione przez ludzi płaty buczyny karpackiej, jaworzyny górskiej i pewne części grądu subkontynentalnego;
  • rezerwat krajobrazowy „Przełom Sanu pod Grodziskiem” – obejmuje swym zasięgiem (100,24 ha) przełomowy odcinek Sanu w okolicach zapory w Myczkowcach, w pobliżu wsi Zwierzyń. Podobnie jak w rezerwacie „Nad Jeziorem Myczkowieckim” chroni się tu buczynę karpacką, jaworzyn górski i grąd subkontynentalny. Właśnie tutaj znajduje się także stanowisko rzadkiego gatunku paproci, jakim jest języczniak zwyczajny;
  • rezerwat leśny „Grąd w Średniej Wsi” – leży na Pogórzu Leskim, na południowo-zachodnich stokach masywu Czulni nad Bachlawą, obejmując swym zasięgiem obszar 58,19 ha. W rezerwacie tym chroniony jest przede wszystkim ponad stuletni las lipowo-grabowy z domieszką brzozy, sosny i dębu;
  • rezerwat torfowiskowy „Tarnawa” –  w jego zasięgu znajdują się dwa torfowiska, położone w okolicach nieistniejącej już wsi Tarnawa Wyżna. Większe z tych torfowisk jest jedynym naturalnym stanowiskiem sosny zwyczajnej w Bieszczadach Zachodnich;
  • rezerwat faunistyczny „Bobry w Uhercach” – ochronie podlega tu siedlisko bobrów europejskich, mieszczące się w łęgach wierzbowo-topolowych nad rzeką Olszanką;
  • rezerwat przyrody nieożywionej „Gołoborze” – znajduje się on w okolicach nieistniejącej wsi Rabe u podnóży Wysokiego Działu. Na jego terenie znajduje się naturalne rumowisko piaskowcowe, które powoli porasta lasem. Niedaleko od tego rumowiska występują wody mineralne zawierające rzadki siarczek arsenu.

Jak wynika z powyższego opisu świat bieszczadzkiej fauny i flory jest niezwykle bogaty. Został on zauważony przez UNESCO. Dzięki niemu utworzono tu Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie”. Jego środkową część stanowi Bieszczadzki Park Narodowy.

Topografia Bieszczad

Bieszczady są najpiękniejszą, a zarazem najdzikszą grupą górską w Polsce. Są one najbardziej zachodnim fragmentem Zewnętrznych Karpat Wschodnich i częścią Beskidów Wschodnich. Bieszczady Zachodnie rozciągają się na pograniczu Polski, Słowacji i Ukrainy, pomiędzy Przełęczą Łupkowską oraz dolinami Osławy i Osławicy. Najwyższym szczytem tych gór jest ukraiński Pikuj (1405 m. n. p. m.) a na terenie Polski najwyższa jest Tarnica (1346 m. n. p. m.).

Polskie Bieszczady są bardzo zróżnicowane pod względem wysokości i morfologii. Dzieli się je na dwie części: na południu znacznie wyższe i bardziej zwarte Bieszczady Wysokie („właściwe”), a na północy Przedgórze Bieszczadzkie – główną jego częścią jest obszar Jeziora Solińskiego. Bieszczady Wysokie składają się z kilku pasm, od zachodu są to: pasmo Chryszczatej i Wołosania (zwane też Wysokim Działem), pasmo Łopiennika i Durnej, małe pasmo Falowej i Kirczy, pasmo połonin i pasmo graniczne.

Wysoki Dział składa się z dwóch części: masywu Chryszczatej (997 m. n. p. m.) i masywu Wołosania (1071 m. n. p. m.). Oddzielone są one od siebie przełęczą Żebrak. Pomiędzy dolinami Osławy i Osławicy znajduje się pasma Jasieniowej i Dyszowej. Ich skrajem przebiega czerwony szlak z Komańczy do Cisnej. Na obszarze Wysokiego Działu znajdują się tak zwane łuski Bystredo, czyli najstarsze skały w Bieszczadach).

Pasmo Łopiennika i Durnej jest bardzo ciekawie ułożone: ciągnie się z północy na południe. Rozpoczyna się ono zalesionym stożkiem Kropiwnego, a potem wznosi się dwuwierzchołkowe Berdo i dalej przez stożek Durnej na najwyższy w paśmie szczyt Łopiennik (1069 m. n. p. m.). Stamtąd opada stromymi skokami na południe do doliny Solinki, która tworzy wschodnią granicę pasma.

Pomiędzy dolinami Solinki i Wetliny znajduje się niewielkie pasmo Falowej (968 m. n. p. m.) i Kiczery (930 m). Najwyższym szczytem tego pasma jest Czerenina (981 m).

Najładniejsze szczyty polskich Bieszczad znajdują się w paśmie połonin. Podzielone jest ono, przez głębokie doliny, na trzy oddzielne masywy: Połoninę Wetlińską, Połoninę Caryńską i gniazdo Tarnicy i Połoniny Bukowskiej, które ciągnie się aż do Przełęczy Użockiej. Pasmo te na północy opada do doliny Sanu a na południu ograniczone jest znacznym obniżeniem. W nim leżą takie wsie jak: Smerek, Wetlina, Ustrzyki Górne i Wołosate. To właśnie w paśmie połonin mieści się najwyższy szczyt, leżący po polskiej stronie Bieszczad. Jest nim Tarnica wznosząca się na wysokość 1346 m. n. p. m.

Ostatnie z bieszczadzkich, polskich pasm, zwane granicznym ciągnie się wzdłuż granicy, pomiędzy Przełęczą Łupkowską a przełęczą Beskid nad Wołosatym. Szerokie przełęcze podzieliły te pasmo na kilka części.

Na północ od wymienionych powyżej pasm, znajduje się Pogórze Bieszczadzkie. Jest to teren, w którym dominują znacznie niższe wzniesienia, tworzące rozgałęzione masywy, rozdzielające równolegle do siebie biegnące doliny. Cały teren Pogórza Bieszczadzkiego jest słabo przystosowany do ruchu turystycznego, i w porównaniu z południowymi pasmami,  znacznie mniej atrakcyjny przyrodniczo.

Bieszczadzkie ekomuzea

Ważnym elementem bieszczadzkiej oferty turystycznej, obok szlaków pieszych, rowerowych, konnych i narciarskich, są ekomuzea. Tworzą one „żywą” kolekcję wartości przyrodniczych i kulturowych tego regionu, a także prezentują dorobek jego mieszkańców. Celem tych inicjatyw jest zachowanie i eksponowanie regionalnych tradycji i form gospodarowania, charakterystycznego rzemiosła i sposobu życia poprzez prezentacje, warsztaty i pokazy organizowane przez mieszkańców. W skład ekomuzeów wchodzi kilka obiektów, które stanowią całościowy produkt związany z daną okolicą. Obecnie w Bieszczadach funkcjonuje kilka ekomuzeów, a najbardziej z nich znane są: „Hołe”, „Bandrów”, „Hoszów”, „Śladami cerkwi” i „W ogniu paleniska bieszczadzkiej kuźni”.

Ekomuzeum „Hołe” to 28-kilometrowy szlak, na którym znajduje się 16 przystanków przybliżających historię i dziedzictwo kulturowo-przyrodnicze okolic Dźwiniacza Dolnego. Zobaczyć tam można m.in.: historyczne polsko-radzieckie słupy stojące na dawnej granicy jałtańskiej. Do zwiedzenia są czynne kopalnie ropy naftowej i budynki drewniane zarówno świeckie jak i sakralne. Smakosze mogą tam zapoznać się ze smakiem tradycyjnie wypiekanego chleba na liściach chrzanu i kapusty.

W 30-kilometrowym ekomuzeum „Bandrów” znajdują się: kamienne krzyże przydrożne, obiekty związane z obecnością na tych terenach Niemców i ludności bojkowskiej a także pozostałości kopalni ropy naftowej. Inne miejsca warte zobaczenia to: współczesne warsztaty wikliniarskie, obiekty przyrodnicze, takie jak stanowiska ciekawych roślin i ostoje ptaków. Turyści interesujący się historią mogą skierować swe kroki ku cmentarzom różnych wyznań. Tych ostatnich prawdopodobnie bardziej zainteresuje ekomuzeum „Hoszów”. W nim, poza cmentarzem w Jałowem, znajdują się: dwie zabytkowe cerkwie, pozostałości zabudowań dworskich i miejsca związane z rozegranymi w rejonie Hoszowa bitwami.

Kolejne z wymienionych we wstępie ekomuzeów – „Śladami cerkwi” znajduje się w rejonie Czarnej. Jest to odcinek już znacznie krótszy gdyż tylko 8-kilometrowy. Można zwiedzić i poznać tam historię sześciu zabytkowych cerkwi greckokatolickich. Zlokalizowane są one w następujących miejscowościach: Bystre, Michniowiec, Polana, Rabe, Żłobek i Czarna. Cztery z tych świątyni obecnie pełnią funkcję kościołów rzymskokatolickich.

Główną atrakcją ekomuzeum „W ogniu paleniska bieszczadzkiej kuźni” jest, jak sama nazwa wskazuje, kuźnia. Znajduje się ona w Balgrodzie. Obecni właściciele obiektu – sołtys z małżonką – zobowiązali się do udostępniania zabytkowego budynku i unikatowego wyposażenia (narzędzi kowalskich i gospodarskich). Kuźnia stała się najchętniej odwiedzanym przez turystów obiektem nie tylko w ekomuzeum, ale także na szlaku przyrodniczo-kulturowym „Zielony Rower”. Kuźnia została udostępniona dla zwiedzających w 2003 roku, po uprzednim zabezpieczeniu i inwentaryzacji narzędzi i innych przedmiotów w niej się znajdujących. Spisano również tradycyjne techniki i technologie metalurgiczne stosowane przez wiejskich kowali.

Bieszczadzkie cerkwie

Bieszczadzkie cerkwie

W trakcie pieszych wędrówek i zwiedzania bieszczadzkich miejscowości wielokrotnie można się natknąć na cerkwie, głównie drewniane. Przed II wojną ich liczba przekraczała 150. Dziś tych prawosławnych świątyń jest znacznie mniej. Tuż przed wojną prawie każda miejscowość miała swoją cerkiew. Jednak w trakcie działań wojennych i w okresie wysiedlania ludności bojkowskiej i łemkowskiej wiele świątyń uległo zniszczeniu, spaleniu, a niektóre z nich zamieniona na magazyny a nawet na pomieszczenia dla zwierząt.

Zachowane do tej pory bieszczadzkie cerkwie nie są takie same. Do podstawowych typów architektonicznych tych budowli zalicza się: łemkowski, bojkowski, ukraiński narodowy i inne. Choć typy te różniły się między sobą lokalizacją, tworzywem i czasem powstania to jednak składały się z tych samych elementów. Najważniejszym z nich było prezbiterium – miejsce, w którym kapłan sprawował ofiarę eucharystyczną. Tuż za nim znajdowała się nawa, przeznaczona dla mężczyzn, a za nią przedsionek, w którym gromadziły się kobiety. Z tego powodu bywał on także nazywany babińcem. Ważnym elementem cerkwi jest ikonostas – ściana z zawieszonymi na niej ikonami. Ściana ta oddziela prezbiterium od nawy i znajdują się w niej dwie lub trzy pary drzwi. Przez środkowe – Carskie Wrota może przechodzić wyłącznie kapłan. Boczne drzwi nazywane były Wrotami Diakońskimi.

Wiele cerkwi można zobaczyć podążając Szlakiem Ikon w Sanoku. Wśród nich znajduje się cerkiew pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego w Uluczu, która do niedawna uznawana była za najstarszą świątynię tego typu w Polsce. Sądzono, że powstała ona w latach 1510-1517, jednak badania dendrologiczne wykazały, że ta cerkiew powstała dopiero w 1659 roku. Z tego powodu za najstarsze w naszym kraju uznawane są cerkwie w Radrużu i Gorajcu. Również na Szlaku Ikon można spotkać dawną parafialną cerkiew greckokatolicką pod wezwaniem św. Mikołaja. Ta świątynia została zbudowana w 1879 roku a obecnie jest to kościół pw. Podwyższenia Krzyża. Przed wejściem do świątyni znajduje się trójkondygnacyjna obronna brama-dzwonnica z XVII w., z kaplicą na piętrze i dwoma dzwonami.

Również w drodze pomiędzy Ustrzykami Dolnymi a Górnymi spotkać można cerkiew z XVII w. Mowa o zbudowanej na planie kwadratu, bojkowskiej świątyni w Równi. Jako greckokatolicka cerkiew istniała do 1951 roku. Wówczas mieszkańcy wsi, ukraińskiego pochodzenia zostali z niej wysiedleni. Następnie przez około 15 lat budynek był wykorzystywany jako magazyn. Dopiero w 1969 roku, miejscowa ludność wyznania rzymskokatolickiego zaczęła korzystać z cerkwi, dostosowując ją do własnej wiary.

Warta zobaczenia jest również drewniana cerkiew pw. Św. Michała Archanioła w Bystrem. Została ona wzniesiona w 1902 roku w narodowym stylu ukraińskim. W latach 80-tych świątynia została objęta ochroną przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Dzięki niemu udało się zabezpieczyć obiekt przed dalszym niszczeniem i częściowo wyremontować. Obecnie świątynia ta jest miejscem gromadzenia i przechowywania krzyży i przedmiotów kultu religijnego z cmentarzy i cerkwi bieszczadzkich.